Toplum çoğu zaman somut bir yapı gibi düşünülür; sokaklar, kurumlar, yasalar, devletler… Oysa sosyoloji bize şunu öğretir: Toplum aslında görünmeyen kuralların, ortak kabullerin ve sessiz anlaşmaların oluşturduğu büyük bir ağdır. İnsanlar çoğu zaman bu ağın içinde yaşadıklarını fark etmezler; çünkü bu ağ günlük hayatın en doğal parçası gibi görünür.
Dünyaca ünlü sosyolog Harold Garfinkel, toplumsal düzenin görünmez doğasını şu sözle anlatır:
"Toplumsal düzen, insanların her gün yeniden ürettiği bir başarıdır."
Garfinkel'in bu yaklaşımı bize çok önemli bir gerçeği hatırlatır: Toplum sabit bir yapı değildir. Her gün, her konuşmada, her davranışta yeniden kurulur. Bir selamlaşma biçimi, bir sıraya girme alışkanlığı, bir toplantıdaki konuşma düzeni… Bunların hiçbiri yazılı bir yasa değildir ama insanlar bunlara uyduğu için toplum düzeni varlığını sürdürür.
Bu nedenle toplumsal düzen çoğu zaman fark edilmeyen bir emek üzerine kuruludur. İnsanlar birbirlerinin davranışlarını tahmin edebildikleri için hayat akışını sürdürebilir. Eğer herkes aynı anda bu görünmeyen kuralları sorgulamaya başlasa, günlük hayatın ne kadar kırılgan olduğunu fark ederiz.
Bir başka önemli sosyolog olan Peter L. Berger ise toplumun insan hayatındaki etkisini şu cümleyle özetler:
"Toplum yalnızca insanların oluşturduğu bir yapı değildir; aynı zamanda insanları şekillendiren bir gerçekliktir."
Berger'in bu düşüncesi sosyolojinin en temel paradoksunu ortaya koyar: İnsan toplumu kurar ama toplum da insanı kurar.
İnsan dünyaya geldiğinde hiçbir kültürel bilgiye sahip değildir. Konuşma biçimini, değerlerini, korkularını, ideallerini ve hatta hayallerini bile içinde doğduğu toplumdan öğrenir. Bir çocuğun "başarı", "ayıp", "saygınlık" ya da "mutluluk" kavramlarını nasıl tanımlayacağı büyük ölçüde içinde bulunduğu kültürel ortam tarafından belirlenir.
Tam da bu noktada ünlü sosyolog Erving Goffman'ın şu tespiti anlamlıdır:
"Gündelik hayat, insanların birbirlerine sürekli olarak rol sunduğu bir sahnedir."
Goffman'ın bu yaklaşımı, bireysel sandığımız pek çok davranışın aslında toplumsal beklentilerle şekillendiğini gösterir. İnsanlar yalnızca kendileri için değil; aynı zamanda başkalarının gözünde nasıl göründüklerini düşünerek hareket ederler.
Bu yüzden bireysel sandığımız pek çok düşünce aslında toplumsal kökenlere sahiptir.
Bugün modern dünyada en büyük yanılgılardan biri, insanın tamamen bireysel ve bağımsız bir varlık olduğu fikridir. Oysa sosyoloji bize başka bir gerçeği gösterir: İnsan tek başına değil, ilişkiler ağı içinde anlam kazanır.
Bir kişinin kariyer hayali bile çoğu zaman toplumun değerleriyle şekillenir. Hangi mesleklerin "saygın" sayıldığı, hangi yaşam tarzlarının "başarılı" kabul edildiği ya da hangi davranışların "normal" görüldüğü bireysel tercihlerden çok toplumsal kabullerin ürünüdür.
Ancak modern çağda bu görünmeyen kurallar giderek daha fazla sorgulanmaya başlanmıştır. Küreselleşme, dijitalleşme ve hızlı toplumsal dönüşümler insanların alıştıkları sosyal düzenleri sarsmaktadır. Eskiden kuşaklar boyunca değişmeden aktarılan değerler artık birkaç yıl içinde dönüşebilmektedir.
Bu durum toplumun en temel sorularından birini yeniden gündeme getiriyor:
Eğer toplum görünmeyen kurallar üzerine kuruluyorsa, bu kurallar değiştiğinde insanlar kendilerini nasıl yeniden tanımlar?
Bugün birçok insanın yaşadığı yönsüzlük duygusu tam da bu noktada ortaya çıkar. Kurallar değişir ama yeni kurallar henüz tam oluşmamıştır. Değerler sorgulanır ama yerine konacak yeni değerler henüz net değildir.
İşte modern toplumun kırılganlığı tam da burada başlar.
Sosyoloji bize toplumun yalnızca kurumlar veya yasalarla ayakta durmadığını öğretir. Toplum aslında insanların birbirlerine duyduğu güven, ortak anlam dünyası ve paylaşılan değerler sayesinde var olur.
Eğer insanlar ortak anlamları kaybederse, toplum yalnızca kalabalıklardan oluşan bir coğrafyaya dönüşür.
Belki de bugün en çok ihtiyaç duyduğumuz şey tam olarak budur:
Toplumu yeniden düşünmek.
Çünkü toplum yalnızca içinde yaşadığımız bir yapı değildir; aynı zamanda birlikte kurduğumuz bir dünyadır.
Ve o dünya, her gün yeniden yazılmaktadır.
Prof. Dr. Kürşat Şahin YILDIRIMER
15 Kasım Kıbrıs Üniversitesi - Öğretim Elemanı